Υπάρχει μια αντίφαση στον κόσμο που δημιουργήσαμε. Ποτέ άλλοτε ο άνθρωπος δε διέθετε τόσα μέσα επικοινωνίας, τόση πρόσβαση στην πληροφορία και τόσες τεχνολογικές δυνατότητες. Κι όμως, ποτέ άλλοτε δεν εξαρτήθηκε τόσο και από μηχανισμούς τους οποίους δεν ελέγχει, από υποδομές που δεν γνωρίζει και από κέντρα αποφάσεων που βρίσκονται μακριά από τον φυσικό και κοινωνικό του χώρο. Η ελευθερία, που υποτίθεται ότι θα ήταν το μεγάλο δώρο της τεχνολογικής προόδου, μοιάζει όλο και περισσότερο με μια αφηρημένη έννοια, ενώ η πραγματική δυνατότητα αυτοδιάθεσης περιορίζεται από ένα πλέγμα οικονομικών, πολιτικών και ψηφιακών εξαρτήσεων.
Ο σύγχρονος άνθρωπος μπορεί να επικοινωνήσει με οποιοδήποτε σημείο του πλανήτη μέσα σε δευτερόλεπτα, αλλά δε γνωρίζει ποιος ελέγχει τα δίκτυα μέσω των οποίων επικοινωνεί. Μπορεί να αποθηκεύσει ολόκληρη τη ζωή του σε ψηφιακές υποδομές, αλλά δεν αποφασίζει πού βρίσκονται τα δεδομένα του και υπό ποιους όρους χρησιμοποιούνται. Η πληροφορία φτάνει σε αυτόν μέσα από φίλτρα, αλγορίθμους, οικονομικά συμφέροντα και μηχανισμούς ιεράρχησης. Αυτό είναι ίσως το πραγματικό πρόσωπο της νέας εποχής: η σταδιακή μεταφορά της εξουσίας σε ένα περιβάλλον όπου τα σύνορα, οι υποδομές και η ανθρώπινη συμπεριφορά αποτελούν αντικείμενα διαρκούς διαχείρισης.
Η δημοκρατία ως αφήγηση της ισχύος
Οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους ως βασικό εγγυητή της διεθνούς τάξης. Η "προστασία της δημοκρατίας", η "ελευθερία των αγορών" και "η ασφάλεια των συμμάχων" αποτελούν σταθερά στοιχεία της πολιτικής τους ρητορικής. Πίσω από αυτές τις διακηρύξεις, όμως, βρίσκεται μια διαχρονική επιδίωξη: η διατήρηση της στρατηγικής υπεροχής. Η οικονομική ισχύς, η στρατιωτική παρουσία, η νομισματική κυριαρχία και ο έλεγχος κρίσιμων τεχνολογιών υπήρξαν διαχρονικά εργαλεία της αμερικανικής επιρροής. Η ψηφιακή εποχή της προσέφερε νέα μέσα.
Η κυβερνοασφάλεια παρουσιάζεται ως αυτονόητη ανάγκη προστασίας των κοινωνιών από εγκληματικές ομάδες και κρατικούς αντιπάλους. Ωστόσο, η ίδια τεχνολογία που επιτρέπει την προστασία ενός δικτύου μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την παρακολούθηση, τη διείσδυση και τη διατάραξη δικτύων άλλων κρατών. Εδώ βρίσκεται ένα από τα ουσιαστικότερα προβλήματα της εποχής: ποιος ορίζει τα όρια της άμυνας; Ποιος αποφασίζει ποια δραστηριότητα αποτελεί απειλή και ποια επέμβαση θεωρείται επιτρεπτή; Και κυρίως, ποιος ελέγχει εκείνον που αναλαμβάνει να προστατεύσει τους υπόλοιπους; Η επίκληση της ασφάλειας μπορεί να μετατραπεί σε γενική νομιμοποίηση της επέκτασης της εξουσίας. Αυτό αφορά κάθε κράτος που διαθέτει την τεχνολογική και στρατιωτική δυνατότητα να επεμβαίνει πέρα από τα σύνορά του.
Η αυτοκρατορία χωρίς σύνορα
Οι παλαιές αυτοκρατορίες επιδίωκαν τον έλεγχο εδαφών, λιμανιών, εμπορικών δρόμων και φυσικών πόρων. Σήμερα, το ενδιαφέρον στρέφεται επίσης στους μικροεπεξεργαστές, στα υποθαλάσσια καλώδια, στα δορυφορικά συστήματα, στις ψηφιακές πλατφόρμες και στα κέντρα επεξεργασίας δεδομένων. Η σύγχρονη εξάρτηση είναι λιγότερο ορατή, αλλά όχι λιγότερο ουσιαστική. Ένα κράτος μπορεί να διαθέτει πολιτική ανεξαρτησία, δική του κυβέρνηση και αναγνωρισμένα σύνορα, αλλά να εξαρτάται από εξωτερικούς παρόχους για τη λειτουργία των επικοινωνιών, της δημόσιας διοίκησης και των τραπεζικών υπηρεσιών. Η τυπική κυριαρχία δεν ταυτίζεται πάντοτε με την πραγματική ανεξαρτησία.
Οι μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες δεν είναι πλέον απλοί εμπορικοί οργανισμοί. Διαχειρίζονται υποδομές στρατηγικής σημασίας, συγκεντρώνοντας τεράστιο όγκο δεδομένων και υπολογιστικής ισχύος. Η σχέση κράτους και εταιρικής εξουσίας γίνεται ολοένα πιο σύνθετη, καθώς η πολιτική στρατηγική εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από δυνατότητες ιδιωτικών οργανισμών. Το ερώτημα είναι πλέον βαθύτερο από την οικονομία: μπορεί να υπάρξει πραγματική ελευθερία όταν οι βασικές προϋποθέσεις της καθημερινής ζωής εξαρτώνται από υποδομές που βρίσκονται έξω από τον έλεγχο των ίδιων των κοινωνιών;
Η Κίνα και η επιστροφή της γεωπολιτικής
Η άνοδος της Κίνας αποτελεί τη μεγαλύτερη αμφισβήτηση της αμερικανικής πρωτοκαθεδρίας μετά τον Ψυχρό Πόλεμο. Η αντιπαράθεση αφορά πλέον όχι μόνο το εμπόριο, αλλά και τον έλεγχο των τεχνολογιών του μέλλοντος: ημιαγωγούς, τεχνητή νοημοσύνη, τηλεπικοινωνίες και ενεργειακές υποδομές.
Οι αμερικανικοί περιορισμοί στις κινεζικές τεχνολογίες αποκαλύπτουν μια αντίφαση της δυτικής πολιτικής: η ελεύθερη αγορά προβάλλεται ως καθολική αρχή, αλλά υποχωρεί όταν απειλείται η στρατηγική υπεροχή. Η παγκοσμιοποίηση που προώθησε η Δύση συνέβαλε τελικά στην ανάδειξη νέων ανταγωνιστικών κέντρων ισχύος.
Η Κίνα επιδιώκει να διαμορφώσει τη δική της τεχνολογική και γεωπολιτική επιρροή, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάποια από τις δύο πλευρές εκπροσωπεί αυτομάτως το καλό ή το κακό.
Την ίδια στιγμή, η αντιπαράθεση Ρωσίας και Δύσης, ιδιαίτερα μετά την εισβολή στην Ουκρανία, επαναφέρει την παραδοσιακή γεωπολιτική σύγκρουση. Η στρατιωτική ισχύς συνυπάρχει πλέον με την κυβερνοκατασκοπεία, τις επιχειρήσεις επιρροής και τις επιθέσεις σε ψηφιακές υποδομές. Έτσι, ο κόσμος περνά από τη μονοπολικότητα σε ένα πολυκεντρικό και ασταθές σύστημα ισχύος.
Η Ευρώπη ανάμεσα στην εξάρτηση και την αυτονομία
Η Ευρώπη διαθέτει σημαντική οικονομική δύναμη, αλλά δυσκολεύεται να αποκτήσει ενιαία στρατηγική αυτονομία. Η εξάρτησή της από αμερικανικές τεχνολογικές υποδομές, λογισμικό και ψηφιακές υπηρεσίες περιορίζει την πραγματική ψηφιακή της κυριαρχία.
Η αυτονομία, ωστόσο, δεν αφορά μόνο την άμυνα και την ενέργεια. Αφορά την ικανότητα μιας κοινωνίας να παράγει, να επικοινωνεί και να προστατεύει τις υποδομές της χωρίς απόλυτη εξάρτηση από εξωτερικά κέντρα ισχύος.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η Ευρώπη θα αποκτήσει δική της στρατηγική φωνή ή αν θα παραμείνει πεδίο ανταγωνισμού ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις.
Ο άνθρωπος ως τελευταίο πεδίο κατάκτησης
Η ψηφιακή τεχνολογία δεν καταγράφει απλώς την καθημερινότητά μας· δημιουργεί και νέους μηχανισμούς ελέγχου της. Οι προτιμήσεις, οι συνήθειες, οι σχέσεις και οι συμπεριφορές μας μετατρέπονται σε δεδομένα, τα οποία συγκεντρώνονται και αξιοποιούνται από κράτη και επιχειρήσεις. Ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται όλο και περισσότερο ως χρήστης, καταναλωτής και αντικείμενο διαχείρισης, παρά ως ελεύθερο και ενεργό μέλος μιας κοινωνίας.
Η τεχνητή νοημοσύνη επιταχύνει αυτή τη διαδικασία. Η μαζική παραγωγή περιεχομένου και οι ψηφιακές αναπαραστάσεις θολώνουν τα όρια ανάμεσα στην πραγματικότητα και την κατασκευή της. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η παραπληροφόρηση, αλλά και η συγκέντρωση της δύναμης να καθορίζεται τι βλέπουμε, τι ακούμε και τελικά πώς αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.
Η ελευθερία, επομένως, δεν απειλείται μόνο από την άμεση λογοκρισία ή την κρατική επιτήρηση. Απειλείται και όταν η επικοινωνία, η ενημέρωση και η κοινωνική ζωή εξαρτώνται από ιδιωτικές πλατφόρμες και αδιαφανείς αλγορίθμους. Όταν λίγοι ελέγχουν τα μέσα με τα οποία επικοινωνούν οι πολλοί, η τεχνολογική εξάρτηση μετατρέπεται σε σχέση εξουσίας.
Η αυτονομία ως υπόθεση της κοινότητας
Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, η απάντηση δεν βρίσκεται στην αντικατάσταση της Ουάσιγκτον από το Πεκίνο ή τη Μόσχα. Η αλλαγή του διαχειριστή δεν καταργεί τη σχέση εξάρτησης. Το ουσιαστικό ζητούμενο είναι να αμφισβητηθεί η ίδια η συγκέντρωση της εξουσίας, είτε αυτή βρίσκεται στα χέρια κρατών είτε πολυεθνικών επιχειρήσεων.
Η πραγματική αυτονομία ξεκινά από τις κοινότητες και την ικανότητά τους να οργανώνουν συλλογικά τη ζωή τους. Από τη δυνατότητα να διαχειρίζονται τις υποδομές τους, να μοιράζονται τη γνώση, να προστατεύουν τα δεδομένα τους και να αποφασίζουν οι ίδιες για τις τεχνολογίες που χρησιμοποιούν. Ανοιχτό λογισμικό, αποκεντρωμένα δίκτυα, συνεργατικά εγχειρήματα και συλλογικός έλεγχος των ψηφιακών μέσων μπορούν να αποτελέσουν μέρος αυτής της προσπάθειας.
Δεν πρόκειται για επιστροφή σε έναν κόσμο χωρίς τεχνολογία, αλλά για τη διεκδίκηση μιας τεχνολογίας που υπηρετεί τις κοινωνικές ανάγκες και όχι τη συσσώρευση ισχύος και κέρδους. Μιας τεχνολογίας που σχεδιάζεται και ελέγχεται από τους ανθρώπους που τη χρησιμοποιούν.
Οι γεωπολιτικές αναλύσεις παρουσιάζουν συνήθως τον κόσμο ως μια σκακιέρα, όπου κυβερνήσεις, στρατοί και οικονομικά κέντρα ανταγωνίζονται για την κυριαρχία. Σε αυτή την εικόνα, οι κοινωνίες εμφανίζονται ως πληθυσμοί προς διαχείριση και οι άνθρωποι ως πιόνια. Όμως η ιστορία δεν γράφεται μόνο από τις κινήσεις των ισχυρών. Γράφεται και από τις συλλογικές αντιστάσεις, τις μορφές αλληλεγγύης και τα εγχειρήματα αυτοοργάνωσης που δημιουργούν οι ίδιοι οι άνθρωποι.
Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι να επιλέξουμε ποια μεγάλη δύναμη θα ελέγχει τα δίκτυα και τις ζωές μας. Είναι να διεκδικήσουμε τη δυνατότητα να μην εξαρτάται η ζωή μας από κανένα κέντρο εξουσίας. Γιατί η ελευθερία δεν εξασφαλίζεται απλώς όταν αλλάζει εκείνος που κυβερνά, αλλά όταν οι άνθρωποι αποκτούν τα μέσα να αποφασίζουν συλλογικά για όσα τους αφορούν.
Ίσως, τελικά, η πιο ουσιαστική απάντηση στη νέα ψηφιακή αυτοκρατορία να μην βρίσκεται σε μια διαφορετική υπερδύναμη, αλλά σε έναν κόσμο κοινοτήτων που συνεργάζονται, αυτοοργανώνονται και ανακτούν τον έλεγχο της ίδιας τους της ζωής.
Κώστας Κ.








